Xəzər Kompleks Ekoloji Monitorinq İdarəsi Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin 28 noyabr 2001-ci il tarixli 138/ü saylı əmri ilə yaradılmışdır.

İdarə Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasını, Qanunlarını, Nazirliyin Əsasnaməsini, əmr və sərəncamlarını, ratifikasiya edilmiş Beynəlxalq müqavilə, saziş, konvensiyaları rəhbər tutaraq Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda və onun şimaldan-cənubadək sahil zolağında, o cümlədən çimərlik ərazilərində, eləcə də dənizdə fəaliyyət göstərən müəssisə və obyektlərdə, üzən vasitələrdə və s. monitorinqin keçirilməsini təşkil edir və onu həyata keçirir. 

Monitorinqin məqsədi dənizdə və sahil zolağında fəaliyyət göstərən, birbaşa və ya dolayı yolla (kollektor, kanal, çay, və s. vasitəsilə) Xəzər dənizinə antropogen təsir göstərən müəssisələrdə formalaşan bütün növ (maye, qaz, bərk, və s.) tullantıların dəniz suyuna, qruntuna, flora və faunasına, həmçinin digər su obyektlərinə göstərdiyi təsiri təhlil və tədqiq edərək, məlumat toplamaq, təsirin minimuma endirilməsi istiqamətində tədbirlərin həyata keçirilməsinə nail olmaqdır.

Keçirilən monitorinqlər zamanı Xəzər dənizi ilə əlaqəsi olan axarların təqribən 90%-ni təbii, 10%-ni isə bələdiyyə axarları təşkil edir. Bu axarlardan götürülmüş su və qrunt nümunələri üzərində mütəmadi olaraq fiziki-kimyəvi, kimyəvi, bioloji, ekotoksikoloji və mikrobioloji tədqiqatlar aparılmış və müşahidələr zamanı qeydə alınmış ekoloji problemlər haqqında məlumatlar toplanaraq İdarə tərəfindən tərtib edilən həftəlik və aylıq bülletenlərdə işıqlandırılıb aidiyyatı orqanlara çatdırılmışdır.

Xəzər Kompleks Ekoloji Monitorinq İdarəsinin tərkibində 6 sektor (Monitorinq, İnformasiya, Modelləşdirmə və Proqnozlaşdırma, Analitik Tədqiqatlar, Biologiya və Ekotoksikologiya, Mikrobiologiya, Təsərrüfat işləri sektorları) və Donanma Xidməti Mərkəzi fəaliyyət göstərir.

Xəzər Kompleks Ekoloji Monitorinq İdarəsi hesabat dövrü ərzində Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda və 955,08 km-lik sahil zolağında  (şimaldan-cənubadək), çimərlik ərazilərində, eləcə də dənizdə fəaliyyət göstərən müəssisə və obyektlərdə, üzən vasitələrdə və s. 1367 monitorinq keçirərək, götürülmüş 3918 su və qrunt nümunələri üzərində 27335 kimyəvi, bioloji və ekotoksikoloji təhlillər aparmış və idarənin əməkdaşları əvvəldən təyin edilmiş koordinatlar üzrə açıq dənizdə təşkil edilmiş 6 ekspedisiyada iştirak etmişlər.

Artıq bir neçə ildir, hər ilin «Beynəlxalq Dəniz Günü» ilə əlaqədar olaraq 25-30 sentyabr tarixlərində Xəzər dənizinin Azərbaycan Respublikasına mənsub sahil zolağında Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi tərəfindən müvafiq tədbirlərin keçirilməsi, o cümlədən yerlərdə dəyirmi masaların, diskusiyaların aparılması, sahil boyu ərazilərdə iməcliklərin təşkil olunması ənənəyə çevrilmişdir. 2007-ci ilin sentyabr ayının son həftəsində  Bakı, Sumqayıt, Lənkəran, Neftçala və digər sahilboyu ərazilərdə 1500-ə qədər vətəndaşın, yerli icra hakimiyyəti strukturlarının, abadlıq və mənzil-kommunal təsərrüfatı birliklərinin, müəssisə və təşkilatların, orta və ali məktəblərin iştirakı ilə iməcliklərin keçirilməsi təmin edilmişdir.

Bakı şəhərində «Xəzərin ekoloji problemləri» mövzusunda Beynəlxalq Mətbuat Mərkəzində təşkil edilmiş dəyirmi masada, eləcə də digər seminar və tədbirlərdə Xəzər Kompleks Ekoloji Monitorinq İdarəsinin mütəxəssisləri yaxından iştirak etmiş və Xəzərin ekoloji durumunun sağlamlaşdırılması istiqamətində hər kəsin qarşısında duran vəzifələrin və həllivacib məsələlərin müzakirəsində öz fikirlərini bildirmişlər. Azərbaycan Respublikası Prezidenti cənab İlham Əliyevin 28 sentyabr 2006-cı il tarixli «Azərbaycan Respublikasında ekoloji vəziyyətin yaxşılaşdırılmasına dair 2006-2010-cu illər üçün Kompleks Tədbirlər Planı»nın təsdiq edilməsi haqqında Sərəncamı və Kompleks Tədbirlər Planında Xəzər dənizinin ekoloji tarazlığının bərpasına yönəldilən tədbirlər daim müzakirə obyekti olmuşdur.

Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirinin göstərişi ilə Sumqayıt-Pirallahı sahil zolağı boyu 61 km-lik məsafədə Xəzər dənizinə antropogen təsir göstərən axarların qarşısının alınması və təmizlənərək Xəzər dənizinə axıdılması məqsədilə 7 ədəd modul tipli lokal təmizləyici qurğular quraşdırılaraq istismara verilmiş və daha belə 5 ədəd qurğunun inşası davam etdirilir. İstismara verilmiş qurğulara idarənin əməkdaşları tərəfindən vaxtaşırı monitorinq nəzarəti həyata keçirilir. Belə ki, qurğuların dənizə çıxışından götürülən nümunələr üzərində mütəmadi olaraq təhlillər aparılır.

Bakının Bilgəh, Buzovna, Mərdəkan və Pirallahı qəsəbələrində dənizə axıdılan çirkab suların qarşısının alınması məqsədi ilə modul tipli lokal təmizləyici qurğuların quraşdırılmasında, eləcə də «Kompleks Tədbirlər Planı»nın müvafiq bəndlərinin yerinə yetirilməsində (Beynəlxalq Hava Limanı yerləşən ərazinin monitorinqi və layihələndirilməsi, Abşeron yarımadasında mövcud göllərin monitorinqi və s.),  rayonlarda içməli suyun keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması ilə əlaqədar görülən tədbirlərdə və s. idarənin əməkdaşları aktiv iştirak etmiş, götürülən nümunələr üzərində təhlillər apararaq onların keyfiyyət göstəriciləri haqqında məlumatlar Nazirliyin aidiyyətı qurumlarına təqdim olunmuşdur.

İdarənin iş planına müvafiq aparılan tədqiqatlar zamanı istirahət zonası və çimərlik əraziləri ilə zəngin olan sahil zolaqlarında mərkəzləşdirilmiş kanalizasiya şəbəkələrinin olmaması, eləcə də formalaşan tullantıların (maye, qaz, bərk və s.)  idarə edilməməsi müşahidə edilmiş və adıgedən ərazilərdə ekoloji normalara riayət olunmaması  səbəbindən Xəzər dənizi çirklənməklə yanaşı, sahil zolağında yüzlərlə hektar ərazinin bataqlıqlaşması, bəzi ərazilərdə qeydə alınmış qeyri-qanuni zibilxanaların isə sahəsinin genişlənməsi müşahidə edilmişdir.

Qaynar nöqtə kimi qeydə alınmış Hövsan və 32 saylı kanallar Bakı ərazisindən təmizlənmədən və zərərsizləşdirilmədən Xəzər dənizinə axıdılmaqdadır. Müəssisələrin istehsalat dairələrində neft tərkibli şlamların uzun illərdən bəri üst-üstə yığılaraq qalması, yüzlərlə süni çirkab gölməçələrin və çoxsaylı kiçik həcmli zibilxanaların ləğv edilməsi istiqamətində əməli tədbirlər həyata keçirilmir. Dənizdə fəaliyyət göstərən müəssisələrin balansında olan fərdi özüllərin əksəriyyəti istismara yararsız vəziyyətdə dəniz akvatoriyasında atılaraq qalmaqdadır. Ekoloji tarazlığın ən çox pozulma halları «Neft Daşları» rayonunda, «Bibi-Heybətneft», «Abşeron neft», «28 May», «Qum adası» NQÇİ-lərin istehsalat dairələrində qeydə alınmışdır. Dəniz obyektlərində əsas problemlərdən biri də aşağı təzyiqli səmt qazlarının atmosferə atılmasıdır. Qeyd  etmək lazımdır ki, Xəzər Kompleks Ekoloji Monitorinq İdarəsinin fəaliyyəti nəticəsində ötən illə müqayisədə dəniz obyektlərindən atmosferə atılan səmt qazının miqdarı azalmışdır. Belə ki, «28 May» NQÇİ-dən və AÇG yataqlarından atmosferə gün ərzində milyonlarla kub metr səmt qazı atıldığı halda cari ildə bu göstərici iki dəfə  azalaraq (hazırda «28 May» NQÇİ-də 624,7 min m3/gün) məqsədyönlü istifadəyə yönəldilmişdir. Analoji hal «Neft Daşları», Ə.Əmirov ad., NQÇİ-lərdə də qeydə alınmışdır.

«Az.Neft» İB-nin obyektlərində keçirilən monitorinqlər zamanı ötən illər qeydə alınmış problemlərin həlli istiqamətində bəzi tədbirlərin görülməsi müşahidə edilmişdir. Qeyd olunan Kompleks Tədbirlər planı üzrə 2006-cı ilin 3-cü rübü və 2007-ci il ərzində bir sıra təbiəti mühafizə tədbirləri həyata keçirilmişdir. Belə ki, sahilboyu mədən ərazilərində lay sularının idarə olunması, xüsusilə Bibi-Heybət və Balaxanı ərazilərində təmin olunmuşdur. Mədənlərdə, quyu ətrafı ərazilər neft məhsullarından təmizlənmiş, bu torpaqların qurudulması üçün bərpa işləri  həyata keçirilmişdir. Hal-hazırda bu istiqamətdə müvafiq tədbirlərin həyata keçirilməsi davam etdirilir. Sahilboyu ərazilərdə fəaliyyət göstərən təmizləyici qurğularda yenidənqurma işləri aparılır. Bakı buxtası və Cilov adası ərazilərində batmış və yarımbatmış gəmilərin, istifadəsiz estakadaların, yanalma körpülərinin və atılıb qalmış dəmir-beton konstruksiyalarının dənizdən çıxarılma işləri davam etdirilir. Cilov adasında çirkab suların təmizlənərək dənizə axıdılmasına xidmət edən KU-200 tipli təmizləyici qurğular cari ilin oktyabr ayında istismara verilmiş, «Suraxanı OİL» balansında olan istismara yararsız 10-cu qovşaq adlanan mexaniki təmizləyici qurğunun yenidən tikintisinə başlanılmışdır.