Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər  Nazirliyinin Mineral Xammal Elmi-Tədqiqat İnstitutunun (MXETİ) yaranma tarixi 1967-ci ildən başlanır.

MXETİ 2001-ci ilin may ayından isə yeni yaranmış Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin daxilinə Mineral Xammal Elmi-Tədqiqat İnstitutu kimi verilir.

Qeyd etmək lazımdır ki, əgər keçmiş SSSR-i Geologiya Nazirliyinin və “AZƏRQIZIL” DŞ-nin nəzdində olarkən bu qurum təkcə nəcib və əlvan metallarla bağlı olan məsələlərlə məşğul olurdusa, Mineral Xammal Elmi-Tədqiqat İnstitutu statusunu aldıqdan sonra, o ölkəmizdə bütövlükdə hər növ faydalı qazıntı yataqlarının geoloji məsələləri ilə kompleks məşqul olan yeganə xüsusiləşdirilmiş Elmi-Tədqiqat İnstitutudur.

İnstitutun əsas elmi fəaliyyəti geologiya və geoiqtisadiyyat, dağ-mədən, texnologiya, geoekologiya, riyazi proqramlaşdırma və fiziki-kimyəvi tədqiqatlar istiqamətlərindən ibarətdir.

İnstitutun elmi-tədqiqat işlərində Respublikamızın hüdudlarında olan filiz sahələrində və yataqlarında əvvəllər aparılmış axtarış-kəşfiyyat, geofiziki və geokimyəvi işlərin nəticələrinin dərin təhlilinə, onların ehtiyatlarının və proqnoz resurslarının yenidən hesablanmasına, struktur-tektonik yerləşmə qanunauyğunluqlarının dəqiqləşdirilməsinə və yeni elmi əsasda əməli proqnozlaşdırma meyarlarının tərtibinə, bütün növ filizlərin maddi-mineraloji tərkibinin öyrənilməsinə və müxtəlif texnoloji üsulları (flotasiya, geotexnoloji, avtoklav, bioloji qələviləşdirmə) tətbiq etməklə nəcib, əlvan və nadir metalların tam çıxarılmasına, yataqların yeni texnologiyaların tətbiqi baxımından yenidən qiymətləndirilməsinə xüsusi fikir verilmişdir.

Son illərdə İnstitut geologiya və geoiqtisadiyyat sahəsində Azərbaycan ərazisinin qızıllılığının proqnoz qiymətləndirilməsi ilə məşğul olmuş və 2001-2015-ci illər üçün geoloji-kəşfiyyat işlərinin əsas istiqamətinin işlənilməsində iştirak etmişdir. Məxsusi qızıl və mahiyyətcə qızıllı kompleks filiz yataqlarının əmələ gəlməsi və yerləşməsini şərtləndirən maddi-struktur amillər kompleksi müəyyən edilmişdir. Respublika ərazisinin qızıla 1:1000000 miqyaslı metallogeniya və 1:500000 miqyaslı proqnoz-metallogeniya xəritələri tərtib edilmişdir. Qızıla və başqa nəcib metallara 2001-2015-ci illərə aparılacaq geoloji-kəşfiyyat və elmi-tədqiqat işlərinin aparılması üçün perspektivli sahələr seçilmiş, onların növbəliliyi və icra üsulları müəyyən edilmişdir.

Kiçik  Qafqazın mərkəzi və cənub-şərq hissələrinin platin qrupu metallarına perspektivliyi qiymətləndirilmiş, axtarış və proqnoz meyarları işlənmişdir. PQM-ı üzrə geoloji-axtarış, proqnoz və s. işlərin aparılması üçün perspektivli sahələr seçilmişdir (Kiçik Qafqazın ofiolit zolağı və Dağlıq Talış zonası);  

Naxçıvan Muxtar Respublikasının səpinti qızıla yararlılıq kondisiyaları tərtib olunmuş, maqnezium və s. məmulatların xammal mənbələri kimi dolomit filizlərinin geoloji-iqtisadi qiymətləndirilməsi həyata keçirilmişdir;

Azərbaycan Respublikasının palçıq vulkanları tullantılarında bor birləşmələri və digər yanaşı elementlərin sənaye ehtiyatları qiymətləndirilmişdir. Azərbaycan Respublikasının ərazisinin geoloji-iqtisadi rayonlaşdırılması həyata keçirilmiş və əsas faydalı qazıntılar üzrə 1:500000 miqyasda müvafiq xəritələr tərtib olunmuş, nəcib və əlvan metallar yataqlarının ilkin öyrənilmə mərhələsində geoloji-iqtisadi qiymətləndirilməsi üzrə metodik normativ Tövsiyələr, geoloji-axtarış işlərinin mərhələli aparılması barədə göstərişlər, 1:50000 və 1:25000 miqyasda Dövlət xəritələmə işlərinin aparılması üzrə Təlimat hazırlanmışdır;

Bərk faydalı qazıntı yataqlarının ehtiyatlarının, proqnoz resurslarının təsnifatının və onların Azərbaycanda təşəkkül tapmış müxtəlif filizlərə (Au, Cu, Pb, Zn, Mo, Al, Mg, Fe, səpintilər) tətbiqi üzrə  Təlimatların əksəriyyəti tərtib olunub;

İlk dəfə olaraq geodinamik əsasda Azərbaycanın 1:500000 miqyasında “Mineragenik xəritəsi” tərtib edilmişdir. Bu xəritə müxtəlif növ faydalı qazıntıların proqnozlaşdırılmasına və geoloci-kəşfiyyat işlərinin optimal aparılmasına imkan verəcəkdir. 2005-2007-ci illərdə Azərbaycan Respublikası ərazisinin müxtəlif geoloji xəritələri tərtib edilir (“Əlvan qızıl və metal yataqları xəritəsi”, “Qeyri-filiz yataqları xəritəsi”, “Geoloji abidələr xəritəsi”, “Geoloji öyrənilmə xəritəsi”, “Geoloji-kəşfiyyat işlərinin aparılması və faydalı qazıntıların istismar şəraiti xəritəsi”). Sadalanan xəritələrin kompyuter variantına da keçirilməsi nəzərdə tutulur.

MXETİ-nin mütəxəssislərinin apardığı mineraloji tədqiqatlar nəticəsində Böyük Qafqazın Duruca ada qövsü strukturunda yerləşən Qalajıq və Həmzəli sahələrində molibden, Filfilliçay  təzahüründə qara şistlərin qızıllılığı, Qonaqkənd sahəsində Mo, Ni, Co minerallaşması müəyyənləşdirilmiş və nəhayət ilk dəfə  qum daşlarında 12-15% arsenopirit olduğu aşkar edilmişdir.

Dağ-mədən sahəsində mis-porfir yataqlarının açıq üsulla istismarı variantları hazırlanmışdır.

Texnologiya sahəsində 2001-2007-ci  illərdə İnstitutun mütəxəssisləri  dünya mineral-xammal bazarının konyukturasını araşdırmış və onları Respublikamızın geoloci imkanları ilə uzlaşdıraraq, Azərbaycanın tükənməz  dolomit yataqları filizlərindən maqneziumun, palçıq vulkanlarının tullantılarından bor və onu müşayiət edən nadir elementlərin emalı və kompleksli çıxarılma texnologiyalarını tədqiq etmiş və onların tam mənimsənilməsinin mümkünlüyünü aşkarlamışlar. “Dolomitin emalı üsulu”, “Dolomitin kompleks emalı üsulu” barədə 28.02.2007-ci il tarixdə Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Agentliyinin 2 patenti (№-i 20070044 və i 20070045) alınmışdır.

Neftkimya və elektron sənayesinin, həmçinin məişət kimyasının bəzi tullantılarının təmizlənməsi üzrə sınaqdan çıxarılmış üsullar qızıl, gümüş və platin kimi nəcib metalların ayrılmasına və dövriyyəyə qaytarılmasına və ekoloji vəziyyətin yaxşılaşdırılmasına imkan verir.

Çovdar qızıl yatağı filizlərindən qızılın çıxarılma texnoloji emal sxeminin tərtibi ilə onların mineral tərkibi və texnoloji xüsusiyyətləri öyrənilmişdir. Naxçıvan MR-nın Əshabükəf qrupu yataqlarının oliqosen yaşlı qızıllı konqlomeratlarının prinsipial texnoloci emal sxeminin qiymətləndirilməsi ilə mineral tərkibinin və texnoloji xüsusiyyətlərinin öyrənilmişdir.

İnstitutun fəaliyyətində zəruri istiqamətlərdən biri geoekoloji tədqiqatlar sayılır. Bu nöqteyi-nəzərdən Xəzəryanı regionunda (10 km sahil zonası), Böyük Bakıda və Sumqayıtda, Abşeron yarımadasında, həmçinin Xəzər dənizinin  0,5, 10, 15, 25, 50, 100, 200 və 300 m dərinlik akvatoriyasında, Xəzərin Abşeron və Bakı arxipelaqları adalarında, Kür çayı hövzəsində, sahilboyu sahəni drenaj edən və Xəzər dənizinə tökülən su axınlarında, Abşeronun göllərində geniş miqyaslı dəqiq geoekoloji işlər aparılmışdır.

Ətraf mühiti çirkləndirən müəssisələr, onun qurğuşunla, sinklə və digər ağır yüksək zəhərli metallarla  çirklənməsində avtonəqliyyatın təsiri təyin edilmişdir. Atmosfer-hidrosfer-biosfer sistemində pozulmuş ekoloji tarazlığın sabitləşməsi səviyyəsinin təyini üzrə meyarlar, ətraf mühitin qorunması üzrə  tövsiyələr və  tədbirlər tərtib edilmişdir. İnstitut tərəfindən Xəzər dənizinin  Azərbaycan sektoru və Xəzəryanı regionu üzrə ekoməlumatlar paketi çapa hazırlanmışdır (ingilis dilində ekoloci-geokimyəvi xəritələrlə). 2001-2005-ci illərdə İnstitut tərəfindən aparılan tədqiqatlar əsasında ekoməlumatlar kataloqu tərtib olunub.

Riyazi proqramlaşdırma sahəsində geoloji-geofiziki və digər məsələlərin riyazi proqramlaşdırılması, təminatı və tətbiqi üzrə işlər aparılmışdır, müvafiq proqramlar tərtib olunub.

Fiziki-kimyəvi tədqiqatların sahəsində silikat süxurların  element tərkibi və molekulyar strukturunun fiziki-kimyəvi, kimyəvi-analitik tədqiqatlarında kompleks miqdarı instrumental üsulu 2 variantda işlənib hazırlanmışdır. Təklif olunmuş üsul silikat analizin iş material tutumunun azalmasına, dəqiqliyinə və məlumatlılığının yüksəlməsinə kömək edir.
Beləliklə, MXETİ-da yüksək elmi-təcrübi səviyyədə, dünya ölkələrinin qabaqcıl təcrübəsini və geologiya elminin nailiyyətlərini rəhbər tutaraq, potensial yataqların və filizli sahələrin qiymətləndirilməsi, qabaqlayıcı axtarış-proqnoz, morfostruktur, mineraloji, texnoloji və s. işlərin aparılması istiqamətində məqsədyönlü tədqiqatlar yerinə yetirilmiş və böyük nailiyyətlər əldə edilmişdir.

Ötən illər ərzində İnstitutun mütəxəsisləri tərəfindən bir sıra elmi monoqrafiyalar və məqalələr müxtəlif curnallarda dərc edilib. Müəlliflik şəhadətnamələri və patentləri alınıb. “Rusca-Azərbaycanca-İngiliscə geoloji terminlər lüğəti” (Müəlliflər: A.Əliyev, Ə.Kərimov, B.Mustafazadə), geologiya, dağ-mədən, metallogeniya, qazma işləri üzrə “Azərbaycan-Rus-İngilis-Fransız İzahlı Geoloji terminlər lüğəti” (Müəlliflər: M.Məmmədov, A.Əliyev, Y.Şirinov və başqaları), “Azərbaycanın bentonitlərinin istehsalı əsasları” (Müəlliflər: H.H.Muxtarov, Y.R.Şirinov); “Kedabek” (müəlliflər: M.Məmmədov, H.Muxtarov, Y.Şirinov) monoqrafiyaları çapdan çıxmışdır. ”Ətraf mühitin çirklənmə mənbələrinin ekoloji-geokimyəvi qiymətləndirilməsi üzrə metodik tövsiyələr”  2007-ci ildə dərc olunub (Müəlliflər: M.Məmmədov, S.Hajıyeva). “Azərbaycanın təbii zonalarının ekoloji durumu”(Müəlliflər: S.Hacıyeva, Ə.Kərimov) monoqrafiyası çapa hazırlanıb.