Su ehtiyatları | Atmosfer havası | Biomüxtəliflik | Meşə sahələri

Azərbaycan Respublikası hazırda iqtisadi inkişaf dövrünü yaşayır. Ərazisinin 20%-nin işğal altında, əhalisinin isə 1mln-dan çoxu qaçqın və məcburi köçkün olan ölkədə belə yüksək göstəriciyə nail olunması  Ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin  uğurla həyata keçirdiyi  sosial iqtisadi inkişaf strategiyası nəticəsində mükün olmuşdur.

Ətraf mühitin mühafizəsi, insanların sağlam təbii mühitdə yaşaması və təbii sərvətlərdən xalqımızın rifahının yaxşılaşdırılması naminə istifadəsi məsələsi hazırda da aparılan sosial iqtisadi islahatlarda əsas yer tutur.

Ulu öndərimizin sosial-iqtisadi siyasətini uğurla davam etdirən Möhtərəm Prezident İ.Əliyevin çox gərgin iş rejimində ölkəmizin ekoloji durumuna xüsusi diqqət və qayğısı içtimaiyyət tərəfindən daim yüksək qiymətləndirilir.

Azərbaycan Respublikası üçün aktual olan ekoloji problemlərin davamlı inkişaf  prinsipləri əsasında həll edilməsi məqsədilə müvafiq dövlət proqramları çərçivəsində bu istiqamətdə tədbirlər görülür.

2001-ci ilin may ayında Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi yaradıldıqdan sonra uzun illər ərzində yaranmış ekoloji problemlər qısa müddətdə öyrənilərək onların kompleks həllinə yonəldilmiş 5 Milli və Dövlət Proqramları - 2003-cü ildə «Ekoloji cəhətdən dayanıqlı sosial-iqtisadi inkişafa dair» və «Meşələrin bərpa edilməsi və artırılmasına dair» 2 Milli Proqram, 2003-2004-cü illərdə isə «Abşeron yarımadasında təbii daş yataqlarının səmərəli istifadəsi və inkişafı», «Yay-qış otlaqlarının, biçənəklərin səmərəli istifadə olunması və səhralaşmanın qarşısının alınmasına dair» və   «Azərbaycan Respublikasında Hidrometeorologiyanın inkişafı»na dair 3 Dövlət Proqramları Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən  təsdiq olunmuş və həyata keçirilir.

Regiondakı mövcud ekoloji problemlərin planlı surətdə həll edilməsi məqsədilə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən 28 sentyabr  2006-cı il tarixində «Azərbaycan Respublikasında ekoloji vəziyyətin yaxşılaşdırılmasına dair 2006-2010-cu illər üçün Kompleks Tədbirlər Planı» təsdiq olunmuşdur.

Kompleks Tədbirlər Planında ətraf mühitin mövcud  vəziyyətinin bərpasına yönəldilmiş bütün əsas fəaliyyət istiqamətləri öz əksini tapmışdır. Belə ki, Bakı Buxtasının, Bibi Heybət zonasının, H. Əliyev adına Beynəlxalq Hava Limanının ətrafının, Abşeron yarımadasının göllərinin, neftlə çirklənmiş torpaqların, lay suları altında qalmış sahələrin və digər istehsal tullantıları ilə çirklənmiş ərazilərin ekoloji vəziyyətinin yaxşılaşdırılması, bərk məişət tullantılarının idarə olunması sxeminə uyğun Bakı və Sumqayıt şəhərlərində formalaşan tullantıların idarə olunmasının təkmilləşdirilməsi və s. məsələlər tədbirlər planında əks olunmuşdur.

Tədbirlər planının həyata keçirilməsinin respublikanın, o cümlədən Bakı və Abşeron yarımadasının ekoloji durumunun sağlamlaşdırılmasında böyük əhəmiyəti vardır. 

Bunlardan əlavə mövcud ekoloji problemlərin həll edilməsi məqsədilə ETSN tərəfindən «Abşeron yarımadasında yerləşən göllərin və digər sututarların ekoloji vəziyyətinin sağlamlaşdırılması» layihəsi işlənib hazırlanmışdır.

Bakı şəhərinin və Abşeron yarımadasındakı yaşayış massivlərinin kanalizasiyalaşdırılması, mövcüd təmizləyici qurğuların yenidən qurulması və yeni təmizləyici qurğuların  tikilməsi istiqamətində müvafiq təşkilatlar tərfindən tədbirlər görülür.

Sumqayıtda yerləşən «Səthi Aktiv Maddələr» zavodunun civə ilə çirklənmiş ərazisinin 1000,0 m² hissəsi civə tullantılarından təmizlənmiş və zavod ərazisində yığılıb qalmış təhlükəli tullantıların 40,0 min m³ Dünya Bankının Krediti hesabına tikilmiş Təhlükəli Tullantılar Poliqonuna daşınaraq  basdırılmışdır.

Dünya Bankı tərəfindən ayrılmış kredit hesabına neftlə çirklənmiş torpaqların təmizlənməsi istiqamətində Dövlət Neft Şirkəti tərəfindən pilot layihələr həyata keçirilir. 

Abşeron yarımadasının ekoloji durumunun sağlamlaşdırılması məqsədilə  çirklənmiş və sıradan çıxmış torpaqların bərpası ilə əlaqədar nazirlik tərəfindən «Abşeron yarımadasının ekoloji vəziyyəti və onun yaxşılaşdırılması üçün zəruri Tədbirlər Proqramı» və «Bibiheybət zonasının ekoloji vəziyyəti və onun yaxşılaşdırılması üçün zəruri Tədbirlər Proqramı» hazırlanmışdır.
Biomüxtəlifliyin qorunması məqsədilə ölkəmizdə mövcud olan Xüsusi Mühafizə Olunan Təbiət Ərazilərinin genişləndirilməsinə böyük diqqət yetirilir. <

Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi öz iş fəaliyyətində meşələrin qorunub mühafizə olunması, bərpa edilməsi və təbii sərvətlərdən daha səmərəli istifadə olunması sahəsində xeyli işlər görmüşdür. Belə ki, «Meşələrin bərpa edilməsi və artırılmasına dair Milli Proqram»a uyğun Respublikanın düzən, dağ və dağətəyi bölgələrində, arid zona bozqırlarında yeni meşələrin və yaşıllıqların yaradılması üçün  3 yeni meşəsalma müəssisələri (Cəngi, Giləzi və Qaradağ) və qiymətli ağac və kol cinslərindən ibarət əkin materialları yetişdirmək üçün Lənkəran, Quba və Abşeronda yeni  fidanlıqlar (tinglik) yaradılmışdır.

Su ehtiyatları

Azərbaycan Respublikası ərazisində çay şəbəkəsi qeyri-bərabər paylanmışdır. Ərazidə böyük və kiçik çayların sıx yerləşdiyi regionlarla yanaşı, daimi axarlı çayları olmayan ərazilər də mövcuddur. Azərbaycanda çay şəbəkə sıxlığının ən aşağı göstəriciləri Kür-Araz ovalığında, Qobustan-Abşeron bölgəsində, Ceyrançöldə, Naxçıvan düzənliyinin qərb hissəsindədir. Azərbaycanın  şirin su ehtiyatının əsas hissəsi çaylarda toplanmışdır. Bu çay axınının əksər (69-72%) hissəsi Gürcüstanda, Ermənistanda, Türkiyədə, İranda və Rusiya Federasiyasının Dağıstan ərazisində formalaşır. Respublikanın su ehtiyatlarının illik miqdarının 8,67 mlrd m³-i yeraltı su hövzələrində cəmləşmişdir. Yeraltı sular ümumi su ehtiyatlarının 23 %-ni təşkil edir.

Respublika ərazisində su ehtiyatlarının məhdudluğu problemi, onlardan səmərəli istifadə olunması, su mənbələrinin çirklənməsinin qarşısının alınması və əhalinin keyfiyyətli içməli su ilə lazımi səviyyədə təmin edilməsi əsas məsələlərdən biridir. Bu məqsədə nail olunmaq üçün təsdiq olunmuş müvafiq Dövlət proqramları çərçivəsində aidiyyəti üzrə tədbirlər görülür. Belə ki, son illər həyata keçirilən yaşayış məntəqələrində kanalizasiya xətlərinin çəkilişi, köhnəlmiş və sıradan çıxmış təmizləyici qurğuların təmir olunması, yenilərinin quraşdırılması, yaşayış məntqələrində su mənbələrindən götürülən içməli suların  təmizlənməsi və əhalinin keyfiyyətli içməli su ilə təmin edilməsi üçün yerlərdə su təmizləyici sistemlərin  quraşdırılması bu məqsədə xidmət edir.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən imzalanmış 2007–ci il 20 iyun tarixli 2244 №–li "Xəzər dənizinin çirklənmədən qorunması üzrə bəzi tədbirlər haqqında" Sərəncamdan irəli gələn məsələlərin həll edilməsi məqsədilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Ehtiyat Fondundan 3,5 mln. manat vəsait ayrılmışdır.

Sərəncamda qeyd olunan sahil ərazilərindən tullantı sularının  təmizlənmədən axıdılması Xəzər dənizinin zərərli kimyəvi maddələrlə çirklənməsinə və bunun nəticəsi olaraq onun unikal bioloji müxtəlifliyinin deqradasiyasına səbəb olmuşdur. Müvafiq tədbirlərin həyata keçirilməsi Xəzər ekosisteminə antropogen təsirləri azaltmaqla dənizin biomüxtəlifliyinin və istirahət-rekreasiya zolağının bərpasına qulluq edəcəkdir. 

Bu  Sərəncamdan    irəli   gələn   məsələlərin   həlli   istiqamətində beynəlxalq  standartlara cavab verən modul tipli lokal çırkab su təmizləyici qurğular  alınmışdır. Həmin qurğular İtaliya, ABŞ, Almaniya, Tayvan, Türkiyə, Fransa istehsalı olan avadanlıqlardan ibarətdir və Türkiyədə modulda komplektləşdirilmişdir. Bu qurğular nefttutucu avadanliği da nəzərə alsaq ümumilikdə gündə 4070 m³ çirkab su təmizləmə gücünə malikdir. 

Qurğuların bir hissəsi Abşeron yarımadasının Bilgəh, Buzovna və Mərdəkan qəsəbələrində quraşdırılmışdır və artıq Xəzər dənizinin ekoloji mühitinin mühafizəsi sisteminin beş stansiyası fəaliyyət göstərir. Bunun sayəsində çirkab sular ətraf mühit və insan sağlamlığına mənfi təsir göstərən inqrediyentlərdən (o cümlədən bəzi hallarda hər litrdə 2,3 milyon ədəd olan bağırsaq çöpü bakteriyalarından və normanı 100 dəfə üstələyən üzvi çirkləndiricilərdən) təmizlənərək 250-300 metrədək dənizin dərinliyinə axıdılır. Aparılan monitorinq qısa zaman ərzində Xəzər dənizinin bu zonasında dəniz suyunun çirklənmə səviyyəsinin aşağı düşdüyünü göstərir.

Hazırda aparılan işlərin Sumqayıta doğru davamını təmin edərək təmizləyici qurğuların bir hissəsinin Pirşağı qəsəbəsindəki çirklənmə səviyyəsi və mikrobioloji vəziyyəti son dərəcə acınacaqlı olan iki axıntı mənbəyində quraşdırılması işləri başa çatdırılır.

Eyni zamanda, Bilgəh ərazisində dənizin tullantı suları ilə çirklənməsi probleminin tamamilə həll edilməsi məqsədilə “Amburan” istirahət mərkəzi və ətrafdakı ərazilərdə formalaşan və gələcəkdə xeyli artması gözlənilən tullantı sularının idarə olunması üçün burada təmizləyici qurğuların qurulması  istiqamətində aparılan müvafiq işlər 2008-ci ilin 1-ci rübü ərzində  başa çatdırılacaqdır. Obyektin tələb olunan standartlara və yüksək estetik tələblərə cavab verməsini təmin etmək məqsədilə bütün texnoloji sistem yerin altında inşa edilir.

Azərbaycan  Respublikası  Xəzəryanı  dövlətlər  arasında  yeganə  ölkədir ki, dənizin  və  onun  akvatoriyasının   çirklənmədən   təmizlənməsi   üzrə   kompleks   tədbirləri  həyata keçirir. Bu tədbirlərin növbəti illərdə də davam etdirilməsi Xəzər akvatoriyasının daha da təmizlənməsi ilə nəticələnəcək və Abşeron yarımadasının Xəzər dənizini çirkləndirən mənbələr sırasından çıxarılmasına nail olunacaqdır.

Azərbaycan Respublikası Prezidenti tərəfindən 2007–ci il 20 iyun tarixində təsdiq olunmuş "Əhalinin ekoloji cəhətdən təmiz su ilə təminatının yaxşılaşdırılması ilə əlaqədar bəzi tədbirlər haqqında" 2245 №–li Sərəncamla Kür və Araz çaylarının suyundan istifadə edən bir sıra yaşayış məntəqələrinin ekoloji cəhətdən təmiz su ilə təmin edilməsi üçün Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin Ehtiyat Fondundan 3 mln. manat vəsait ayrılmışdır.

Qeyd olunan Sərəncamın icrası nəticəsində keyfiyyətli su imkanları məhdud olan 100 kənddə modul tipli təmizləyici qurguların quraşdırılması hesabına 161,5 min kənd əhalisinə verilən içməli su Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının normalarına uyğun təmizlənəcəkdir.

Sərəncamdan    irəli   gələn   məsələlərin   həlli   istiqamətində  ilkin olaraq 8 rayonda (Yevlax, Zərdab, Kürdəmir, İmişli, Sabirabad, Saatlı, Salyan və Neftçala) 50 yaşayış məntəqəsinin  keyfiyyətli su təminatı məhdud olan və içməli sudan əziyyət çəkən 55 mindən çox əhalisi içməli su ilə təmin olunmuşdur.

Ölkəyə gətirilmiş modul tipli su təmizləyici qurğular İtaliya, ABŞ, Almaniya,  Belçika istehsalı olan avadanlıqlardan ibarətdir və Türkiyədə modulda komplektləşdirilmişdir.  Qurğuların 40 ədədi gündə 20 m³, 10 ədədi isə gündə 30 m³ su təmizləmə gücünə malikdir.

Qeyd olunan 50 kənddə su təmizləyici qurğular quraşdırılmış və Türkiyədə istehsal olunmuş 3000 metrdən çox boru kəmərləri vasitəsi ilə su mənbələrinə qoşulmuşdur. Bu kəndlərdə təmizləyici qurğulardan su paylayıcı bulaqlara qədər olan 168 460 metr  boru xətti, 404 su paylayıcı bulaqların tikintisi başa çatdırılaraq üzlüklə üzlənmişdir. Sutəmizləyici qurğuların və bulaqların ətrafı hasarlanaraq abadlaşdırılmış, ağac və gül kolları əkilərək yaşıllaşdırılmışdır.

Sərəncamın icrasının növbəti mərhələsində, Naxçıvan Muxtar Respublikası da daxil olmaqla daha 50 kənddə  modul tipli təmizləyici qurguların quraşdırılması hesabına 106,4  min kənd əhalisinə verilən su normalara uyğun təmizlənəcəkdir.

Eyni zamanda, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin şifahi tapşırığına əsasən,  bu Sərancama daxil edilməyən, lakin keyfiyyətli içməli su ilə bağlı problemləri olan digər yaşayış məntəqələri barədə müvafiq məlumatların toplanması istiqamətində işlər aparılır.  Ümumilikdə nəzərdə tutulan işlər başa çatdırıldıqdan sonra daha 445 min kənd əhalisi keyfiyyətli içməli su ilə təmin ediləcəkdir.

Atmosfer havası

Atmosfer havasına stasionar və səyyar mənbələrdən atılan ümumi tullantıların miqdarı 1990-cı ildən bəri azalıb. 1990-cı ildə stasionar mənbələrdən havaya atılan tullantıların ümumi cəmi 2,1 milyon ton idisə, 2005-ci il üzrə bu göstərici 557,9 min ton olmuşdur.

2006-cı ildə stasionar mənbələrdən atılan tullantıların miqdarı 344,2 min ton olmuşdur ki, bu da əvvəlki illə müqayisədə 213,7 min ton azdır. Tullantıların azalması sənayedə texnoloji proseslərin təkmilləşdirilməsi ilə bağlıdır.

Nəqliyat vasitələri tərəfindən atmosfer havasının çirklənməsinə səbəb olan avtomobil tıxaclarının aradan qaldırılması üçün avtomobil yollarının genişləndirilməsi, yeni körpülərin salınması istiqamətində tədbirlər görülür. Şəhər  sərnişin nəqliyyatında istismar olunan mikroavtobusların iritutumlu avtobuslarla əvəz edilməsi avtoyollarda yaranmış sıxlığı azaltmaqla bərabər  atmosfer havasının çirklənməsinin azaldılmasına müsbət təsir göstərəcək. Eyni zamanda köhnəlmiş və texniki tələblərə cavab verməyən nəqliyyat vasitələrinin istismarının qadağan edilməsi istiqamətində görülən tədbirlər də bu məqsədə xidmət edir.

Avtonəqliyyat vasitələri tərəfindən atmosfer havasının çirklənməsinə nəzarətin gücləndirilməsi məqsədi ilə respublikanın Bakı, Gəncə, Sumqayıt, Əli-Bayramlı, Mingəçevir, Lənkəran, Quba, Şəki, İsmayıllı, Zaqatala və s. şəhər və rayon mərkəzlərində,  avtonəqliyyat müəssisələrində, əsas magistral yollarında mütəmadi olaraq «Təmiz hava» aylığı tədbirləri həyata keçirilir.

Biomüxtəliflik

Azərbaycan-Qafqaz regionunda ən zəngin təbii sərvətlərə malik ölkədir.  Respublikanın ərazisində 9 iqlim zonası üzrə 4500-ə qədər ali bitki növləri qeydə alınmışdır ki, bu da Qafqazın növ tərkibinin 64%-ni, keçmiş ittifaqın isə 24%-ni təşkil edir. Bu bitki növlərinin 7%-i (240 növü) endemik və relikt olub 108 cinsə və 36 ailəyə daxildir.

Azərbaycan Respublikasının «Qırmızı kitabı»na 140 nadir və nəsli kəsilmək təhlükəsi olan növlər daxil edilmişdir.

Respublika ərazisində faunanın 18 min növü qeydə alınmışdır. Müasir Azərbaycan faunası məməlilərin 97 növünü, quşların 357, balıqların 100-ə yaxın, amfibiya və reptiliyaların 67 növ və yarımnövü, həşəratların 15 minə yaxın növünü əhatə edir.

Azərbaycan Respublikasının «Qırmızı Kitabı»na məməlilərin 14, quşların 36, balıqların 5, amfibiya və reptiliyaların 13, həşəratların 40 növ və yarımnövləri daxil edilmişdir. Bioloji növ müxtəlifliyinin zənginliyinin əsas səbəbi regionun geoloji tarixinin, mürəkkəb relyef quruluşunun və müxtəlif iqlim şəraitinin olmasıdır. 

Bununla belə antropogen amillərin təbii mühitə getdikcə artan mənfi təsiri nəticəsində biomüxtəlifliyin azalması tendensiyası müşahidə olunur. Bu əsasən heyvandarlığın, xüsusilə qoyunçuluğun sürətlə inkişafı ilə əlaqədar sistemsiz otarma nəticəsində təbii bitki örtüyünün daimi təsir altında olması, nadir dərman bitkilərinin yerli əhali və müxtəlif firmalar tərəfindən kütləvi yığılması, son illər xüsusilə  dağ rayonlarında yanacaq-enerji qıtlığı ilə əlaqədar meşələrin qırılması, brokonyerlik fəaliyyəti ilə izah olunur. 

Biomüxtəlifliyin qorunması məqsədilə ölkəmizdə mövcud olan Xüsusi Mühafizə Olunan Təbiət Ərazilərinin genişləndirilməsinə böyük diqqət yetirilir. Belə ki, son illər görülmüş tədbirlər nəticəsində təbiət qoruqlarının ərazilərinin genişləndirilməsi, Milli Parkların yaradılması ilə əlaqədar xüsusi mühafizə olunan təbiət ərazilərinin sahəsi ölkənin ümumi ərazisinin 4,5%-dən 8,1 %-dək genişləndirilmişdir. Hal-hazırda mühafizə olunan təbiət ərazilərinin ümumi sahəsi 699 329 ha-dır. Bu istiqamətdə işlər davam etdirilir.

Ölkənin təbiətinin gözəlliyini və rəngarəngliyini təbliğ etmək üçün yeni yaradılmış Milli parkların imkanlarından istifadə etməklə ekoloji turizm inkişaf etdirilir.

Meşə sahələri

Rəsmi statistikaya görə respublikamızın ümumi ərazisinin 11 %-ni meşələr təşkil edir.

Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi öz iş fəaliyyətində meşələrin qorunub mühafizə olunması, bərpa edilməsi və təbii sərvətlərdən daha səmərəli istifadə olunması sahəsində xeyli işlər görmüşdür. Belə ki, «Meşələrin bərpa edilməsi və artırılmasına dair Milli Proqram»a uyğun Respublikanın düzən, dağ və dağətəyi bölgələrində, arid zona bozqırlarında yeni meşələrin və yaşıllıqların yaradılması üçün  3 yeni meşəsalma müəssisələri (Cəngi, Giləzi və Qaradağ) və qiymətli ağac və kol cinslərindən ibarət əkin materialları yetişdirmək üçün Lənkəran, Quba və Abşeronda yeni  fidanlıqlar (tinglik) yaradılmışdır.
Ümumiyyətlə ölkəmizdə  2002-2007-cı illər ərzində 56 min hektar ərazidə meşələrin  bərpa olunması və artırılması isləri aparılmışdır ki, bu istiqamətdə görülən tədbirlər ildən-ilə genişləndirilir. Belə ki, müqayisə üçün qeyd etmək lazımdır ki, əgər 2001-ci ildə meşəbərpa və meşəsalma tədbirləri 4700 ha ərazidə  həyata keçirilmişdisə, bu göstərici 2002-ci ildə 1,6 dəfə artırılaraq 7750 ha təşkil etmişdir. Meşələrin bərpa olunması və artırılmasına dair Proqramın icrası ilə əlaqıdar 2003-cü ildə Respublikada meşəbərpa tədbirləri cəmi 8721 ha, bundan 3701 hektarı meşə əkini, 2004-cü ildə  9126 ha, bundan 3705 ha meşə əkini, 2005-ci ildə 9737 ha, bundan 3850 ha meşə əkini və 2006-cı ildə 10140 ha ərazidə aparılmışdır ki,  bundan 3848 ha yeni meşə əkini olmuşdur. 2007-ci ildə 10500 hektar  sahədə  meşəbərpa  tədbirləri  həyata  keçirilmişdir ki, bu  da  2006-cı  illə  müqyisədə  360  hektar  çoxdur. Bundan  3850  hektarı  yeni  meşələrin  salınması  olmuşdur.

Meşələrdə ağacların  qırılıb oduncaq kimi istifadə edilməsinin qarşısını almaq məqsədilə ETSN tərəfindən alternativ yanacaq-enerji mənbələrinin yaradılmasına böyük diqqət yetirilir və bu sahədə əməli tədbirlər görülür. Belə ki, Nazirliyin maliyyə imkanları hesabına 5 ədəd bioqaz qurğusu alınaraq dağ rayonlarının kəndlərində quraşdırılmışdır.