|
|
Az1073, Bakı
B.Ağayev küç.100(A)
Tel/Fax: 492-59-07 |
|
Monitorinq sistemi |
1.Müşahidə şəbəkəsi
 Səth sularının çirklənməsinin monitorinqi şəbəkəsi 44 əsas su obyektinə - 27 cay (Kür, Araz, Alazan, Balakən çayı, Katexçay, Kürmukçay, Talaçay, Əyriçay, Ağstafaçay, Tovuzçay, İori çayı, Qoşqarçay, Kürəkçay, Şəmkirçay, Gəncəçay, Türyançay, Göyçay, Qarasuçay, Dəmiraparançay, Qudyalçay, Vəlvələçay, Qaraçay, Təngərü çayı, İstisuçay, Qusarçay, Lənkərançay, Viləşçay), 4 su anbarı (Mingəçevir, Şəmkir, Ceyranbatan, Ağstafa), 11 göl, onlardan 7-i Abşeronda (Böyük-şor, Qırmızı göl, Yasamal-1, Masazır, Kürdəxanı, Bülbülə, Xocahəsən), 4-ü ölkənin müxtəlif rayonlarında (Göy-göl, Hacıqabul gölü, Candargöl və Sarısu gölü) yerləşir və 1 liman (Dəvəçi limanı) olmaqla, 72 müşahidə məntəqəsinə, 65 şaquliyə və 66 üfüqiyə (nümunə götürülmə nöqtəsinə) malikdir. Bu məntəqələrdə tam və ixtisara salınmış proqramlar üzrə su nümunələri götürülərək, suyun aşağıda qeyd olunan kəmiyyət və keyfiyyət göstəriciləri təyin olunur.
Hidroloji göstəricilər:
· suyun sərfi (m3/san),
· suyun səviyyəsi (m),
· axın sürəti (m/san);
Fiziki göstəricilər:
· temperatur (0C),
· bulanıqlıq (NTU),
· şəffaflıq (sm),
· rəng (dərəcə),
·qoxu (sinif və ball);
Kimyəvi göstəricilər:
· hidrogen göstəricisi-pH,
· həll olmuş qazlar:
- karbon dioksid-CO2(mq/l),
- NH3(mq/l),
- oksigen-O2 (mq/l);
· əsas ionlar:
- xlorid - Cl-,
- sulfat - SO42-,
- hidrokarbonat - HCO3-,
- kalsium - Ca2+,
- maqnezium - Mg2+,3+
- natrium + kalium – (Na++ +K+)
- ionların cəmi - ei (mq/l),
- ümumi codluq - (mq-ekv/l);
· oksigenin 5 günlük biokimyəvi sərfi -OBS5;
· biogen maddələr:
- ammonium ionu,
- nitrit ionu,
- nitrat ionu,
- mineral azotun cəmi (mqN/l);
- fosfatlar,
- ümumi fosforun cəmi (mqF/l),
- silisium ionu -Si (mq/l);
- dəmir Fe2+, Fe3+ və ümumi (mq/l) ; |
spesifik çirkləndiricilər:
- neft və neft məhsulları,
- fenollar,
- səthi aktiv sintetik maddələr-SASM (mq/l);
- davamlı üzvi cirkləndiricilər (mkq/l):
- α -HXSH,
- β -HXSH,
- γ -HXSH,
- DDT,
- DDE,
- p, p-DDD+ opDDT
· Ağır metallar(mkq/l):
- qurğuşun-Pb,
- mis-Cu,
- nikel-Ni,
- vanadium-V,
- stibium-Sb,
- molibden-Mo,
- kobalt-Co,
- alüminium-Al,
- qalay-Sn,
- manqan-Mn,
- titan-Ti,
- bismut-Bi,
- xrom-Cr,
- sink-Zn,
- civə-Hg,
- kadmium-Cd
- ağır metalların cəmi. |
2. Qanunvericilik və metodologiya
Ölkəmiz BMT-nin sərhəddən kecən su axınlarının və beynəlxalq göllərin mühafizəsi və istifadəsi üzrə Helsinki Konvensiyasına qoşulduqdan sonra əsas tranzit caylarımız olan Kür və Araz çaylarında suyun təmizliyinə nəzarət işlərinin dövlət tərəfindən beynəlxalq standartlara uyğun qurulması təmin edilmişdir. Belə ki, hər iki cayda BMT-nin AİK-nın ixtisaslı ekspertlər qrupu tərəfindən (ŞAOACQ ölkələrinin milli ekspertlərinin iştirakı ilə) hazırlanmış «Transsərhəd su axınları və beynəlxalq göllərin monitorinqi və qiymətləndirilməsi» üzrə rəhbər prinsiplərə əsaslanaraq operativ monitorinq işləri təşkil edilib. Kür cayının suyunun keyfiyyətinə nəzarət edən müasir cihaz və avadanlıqlarla təchiz olunmuş Qazax analitik tədqiqatlar laboratoriyası və Araz cayının suyunun keyfiyyətinə nəzarət edən analoji Beyləqan laboratoriyası 2005-ci ildən fəaliyyət göstərir.
Analizlər beynəlxalq İSO və QOST standartlarına əsaslanan metodikalar üzrə aparılır.Su obyektlərindən nümunələr götürülərək ilkin analizlər yerinə yetirildikdən sonra əsas kimyəvi analizlərin aparılması üçün Ətraf Mühitin Çirklənməsinin Monitorinqi Mərkəzinin müvafiq laboratoriyasına göndərilir. Laboratoriyada 50-dən çox göstərici üzrə ildə 17 minə qədər analiz aparılır. Suyun keyfiyyətini qiymətləndirmək məqsədi ilə аnalizlərin nəticələrinə əsasən (6 komponent üzrə) suyun çirklənmə indeksi hesablanır. Suyun təmizlik dərəcəsi 7 ballıq şkala üzrə qiymətləndirilir.
|
Hidrokimyəvi monitorinq proqramı |
Analiz metodu
|
1 |
Həll olmuş oksigen |
Konduktometrik |
2 |
Oksigenin 5 günlük biokimyəvi sərfi (OBS5) |
Şüşə qablar metodu |
3 |
Oksigenin kimyəvi sərfi |
Titrimetrik bixromat |
4 |
Karbon dioksid,
Nitrit ionu (NO2-) |
Düzünə titrimetrik təyinat Qrissa-ilosvaya reaktivi ilə kolorometrik |
5 |
Nitrat ionu (NO3-) |
Natrium salisilat vasitəsilə kolorometrik |
6 |
Ammonium ionları (NH4+) |
Kolorimetrik hipoxlorid metod |
7 |
Fosfat ionu (PO43-) |
Kolorimetrik metodla mavi rəngli fosfor-molibden kompleksinin əmələ gəlməsi |
8 |
Ümumi fosfor |
Kalium persulfatla yanma. Kolorimetrik |
9 |
İkivalentli dəmir ionu (Fe2+) |
Orto-fenantrolinlə kolorimetrik |
10 |
Ümumi dəmir |
Orto-fenantrolinlə kolorimetrik |
11 |
Silisium |
Kolorimetrik metodla sarı rəngli silisium-molibden kompleksinin əmələ gəlməsi |
12 |
Maqnezium ionu (Mg2+) |
Hesablama |
13 |
Kalsium ionu (Ca2+) |
Trilon-B (etilen diamin tetraasetat turşusunun 2-li natrium duzu) ilə titrimetrik |
14 |
Hidrokarbonat ionu (HCO3-) |
Əks titrləmə |
15 |
Ümumi codluq |
Xromogen qarası ilə titrimetrik təyinat, hesablama |
16 |
Sulfat ionu (SO42-) |
Qurğuşun duzlarının benzoy turşusunun iştirakı ilə titrimetrik |
17 |
Xlorid ionu (Cl-) |
Argentometrik |
18 |
Mis ionu (Cu2+) |
Atom absorbsiya, Dəlinmiş elektrodla spektroqrafik |
19 |
Sink ionu (Zn2+) |
Atom absorbsiya, Dəlinmiş elektrodla spektroqrafik |
20 |
Ağır metallar |
Atom absorbsiya, Dəlinmiş elektrodla spektroqrafik |
21 |
Natrium, kalium ionları (Na+, K+) |
Atom absorbsiya, Alov fotometriyası, hesablama |
22 |
Sintetik səthi aktiv maddələr |
Metilen göyü ilə kolorimetrik |
23 |
Fenollar |
Əsasi reakstraksiya kolorimetrik |
24 |
Neft və neft məhsulları |
İnfraqırmızı sonluqlu kolon, xromotoqrafiya |
25 |
Xlorüzvi pestisidlər |
Qaz-maye xromotoqrafiya |
26 |
Hidrogen göstəricisi |
Potensiometrik |
27 |
Oksidləşmə - reduksiya potensialı |
Potensiometrik |
28 |
Elektrik keçiriciliyi |
Konduktometrik |
29 |
Rəng |
Kolorimetrik titrləmə |
30 |
Qoxu |
Orqanoleptik |
31 |
Şəffaflıq |
Şrift vasitəsi ilə təyinat |
32 |
Asılı bərk hissəciklər |
Çəki metodu |
Alınmış monitorinqin nəticələri əsasında transsərhəd çirklənmələr üzrə on gündən bir, ümumi su obyektləri üzrə aylıq vəziyyət təhlil olunur, su obyektlərində mövcud çirklənmə vəziyyətini əks etdirən bülletenlər hazırlanaraq respublikada qərar qəbul edən şəxslərə, dövlət orqanlarına, KİV-ə təqdim olunur və İnternetdə yerləşdirilir. |
|
|
